Warto przeczytać

Jak odróżnić depresję nastolatka od naturalnego smutku

Depresyjność u nastolatka jest wpisana w jego naturę. W żadnym innym okresie, ludzie nie doświadczają swojego życia tak dotkliwie i głęboko (depresja łac. depressio, głębokość). Utraty: dzieciństwa, bliskiej relacji z rodzicami i inne, z którymi młody człowiek się mierzy, mogą skutkować częstym smutkiem i obniżonym nastrojem. Gdzie przebiega granica między zdrowiem a chorobą?

Smutek to emocja uwarunkowana bieżącymi przeżyciami i niezwiązana z żadnym zaburzeniem zdrowia. Zwykle jest krótkotrwały i przemijający, na korzyść innej pojawiającej się emocji. Ma swoje źródło w uchwytnych trudnościach, choć może pojawić się też samoczynnie (gdy hormony pracują nad biologiczną zmianą). Ustępuje najczęściej gdy ktoś lub coś przeniesie uwagę osoby na inne, przyjemniejsze sprawy. Przeżywaniu smutku zwykle nie towarzyszą nawracające myśli samobójcze, jak również inne objawy natury somatycznej. Smutek nie zakłóca zdolności radzenia sobie z codziennymi obowiązkami, przy jego przeżywaniu zachowana jest realistyczna zdolność oceny sytuacji.

Pomiędzy smutkiem, a chorobą zwaną depresją i wymagającą leczenia w szpitalu, jest jeszcze duża przestrzeń zwana potocznie zaburzeniami depresyjnymi. W przestrzeni tej mieści się to, na co najczęściej skarżą się nastolatki u psychologa czyli depresja młodzieńcza.

Mimo, że w klasyfikacjach chorób psychicznych nie występuje pojęcie depresji młodzieńczej i wszystkie opisy zaburzeń depresyjnych odnoszą sie głównie do osób dorosłych, praktycy pracujący z nastolatkami wyodrębniają oddzielną kategorię zaburzeń depresyjnych w przebiegu rozwoju nastolatków.


Zdaniem prof. A. Kępińskiego, depresja młodzieńcza to zespół złożony z zaburzeń nastroju, lęku, zaburzeń w zachowaniu oraz nasilonej autodestrukcji. Wyróżnia kilka postaci objawów. Są to:

  • postać apatyczno-abuliczna, którą cechuje bierność, brak radości, uczucie pustki i nudy, brak sensu
  • postać buntownicza, cechująca się nasileniem zachowań buntowniczych i agresywnych, poczuciem mniejszej wartości
  • postać rezygnacyjna, przejawiająca się brakiem wiary w siebie, brakiem planów życiowych, pesymistycznym spojrzeniem na własną przyszłość
  • postać labilna, w której cechą wyróżniającą jest zmienność nastroju i zachowania samobójcze w okresie jego obniżenia


Inni badacze zwracają uwagę na cechy, które są specyficzne dla zaburzeń depresyjnych młodego wieku. Są to:

  • zamiast obniżonego nastroju większa drażliwość, wrogość , złość;
  • duża liczba skarg somatycznych, szczególnie bóle brzucha i głowy;
  • zamiast typowych problemów z zasypianiem i wczesnym wybudzaniem się, nadmierna senność, ucieczka w sen;
  • nagła utrata zainteresowań, uczucie pustki zamiast poczucia winy;
  • znaczne i nagłe pogorszenie wyników w nauce;
  • rzadziej niż u dorosłych występujące spowolnienie ruchowe.


Aby sprawdzić na ile moje dziecko jest narażone na przeżywanie stanów depresyjnych warto przeanalizować czynniki, które zwiększają taką szansę. Czynniki z grupy ryzyka zachorowalności na depresję młodzieńczą to:

  • podatność genetyczna, występowanie depresji w bliższej lub dalszej rodzinie;
  • właściwości psychologiczne związane z: rozwojem intelektualnym, indywidualną podatnością na zranienie, zewnętrznym umiejscowieniem źródła kontroli, słabą regulacją emocji, małymi umiejętnościami społecznymi i w zakresie rozwiązywania problemów;
  • niepewny typ więzi emocjonalnej z rodzicami, gdy są oni niedostatecznie dostępni i niedostatecznie wrażliwie reagują, brak rodzicielskiego wsparcia;
  • problemy w relacji z rodzicami: negatywne postawy rodzicielskie (chłodne, odrzucające, z dystansem) lub nadmiernie krytyczny i kontrolujący, restrykcyjny styl wychowawczy;
  • dezorganizacja życia rodzinnego i niedostępność rodziców z powodu ich choroby, nadużywania alkoholu i środków psychoaktywnych, przemocy w rodzinie.


Podstawową metodą leczenia depresji młodzieńczej pozostaje psychoterapia przy stałej współpracy z rodzicami. W Zespole Poradni Psychologiczno- Pedagogicznych dostępna jest taka forma oddziaływań. Leczenie farmakologiczne powinno być zastosowane u młodzieży jedynie w przypadkach gdy:

  • psychoterapia nie jest skuteczna lub nie może być zastosowana;
  • zaburzeniom depresyjnym towarzyszą inne zaburzenia psychiczne upośledzające funkcjonowanie dziecka takie jak ADHD, zaburzenia lękowe i inne;
  • jest to kolejny epizod depresyjny a poprzednia farmakoterapia przyniosła poprawę.


Depresyjność może być korzystna. Zjawisko zwane potocznie depresyjnym realizmem zakłada, że osoby depresyjne są większymi realistami niż większość zdrowych ludzi. Potrafią lepiej ocenić sytuacje i wydają bardziej prawdopodobne sądy. Dzieje się tak, gdyż nie ulegają one zniekształceniom poznawczym takim jak nierealistyczny optymizm czy nadmierna wiara we własne siły. Kiedy jednak myślenie depresyjne zaczyna uporczywie utrudniać codzienne czynności, należy temu przeciwdziałać.

Opracowano na podstawie:
I. Namysłowska (red): "Psychiatria dzieci i młodzieży", Wydawnictwo lekarskie PZWL, 2005
A. Kępiński: „Melancholia”, Wydawnictwo lekarskie PZWL, 1974
K. Walewska, J. Pawlik (red): "Depresja. Ujęcie psychoanalityczne", Wydawnictwo naukowe PWN, 1992

Jak rozwijać funkcje wzrokowe u dzieci?

Spostrzeganie wzrokowe, percepcja wzrokowa to zdolność precyzyjnego różnicowania poznawanych i odbieranych wzrokowo elementów, łączenie ich w całość (synteza) lub dzielenie ich na części (analiza). Funkcje wzrokowe: uwaga, pamięć i spostrzeżenia wzrokowe biorą bezpośredni udział w opanowaniu wielu czynności, w tym w przebiegu procesu czytania i pisania. Wszelkie zakłócenia tych funkcji (nie spowodowane wadą wzroku) utrudniają dziecku opanowanie prawidłowej techniki czytania i pisania.

Przedstawione poniżej ćwiczenia pozwalają na rozwijanie i doskonalenie funkcji wzrokowych w celu wspomagania potencjalnych możliwości dziecka oraz na ich usprawnianie, gdy zostało stwierdzone zaburzenie.

Propozycje ćwiczeń, które rodzice mogą wykonywać z dzieckiem w domu:

  • zachęcanie do zwracania uwagi na różne szczegóły rysunku, obrazka
  • zapamiętanie jak największej liczby przedmiotów przedstawio-nych na obrazku
  • rozpoznawanie treści obrazka
  • wyszukiwanie różnic i podobieństw w obrazkach
  • składanie całości obrazka (np. widokówki ) z jego części we-dług wzoru i bez wzoru
  • układanie puzzli, klocków typu mozaika
  • dobieranie brakującej części do całości obrazka
  • dobieranie par jednakowych obrazków: domina obrazkowe, gra w karty Czarny Piotruś
  • kolorowanie obrazków, ukrytych rysunków
  • obrysowywanie figur geometrycznych
  • dobieranie par jednakowych figur geometrycznych
  • segregowanie figur według określonych cech (kształt, kolor, wielkość)
  • kreślenie kształtów geometrycznych w powietrzu
  • odwzorowywanie szlaczków, wzorów graficznych
  • dostrzeganie podobieństw i różnic między znakami graficznymi
  • zgadywanie liter pisanych w powietrzu lub na plecach
  • rysowanie liter za pomocą szablonu, kolorowanie ich i wycina-nie
  • lepienie liter z plasteliny
  • układanie wyrazów z klocków z literami np. pod obrazkami
  • wyszukiwanie w tekście pisanym określonej litery
  • odwzorowywanie kształtu liter i ich połączeń
  • pisanie po śladzie liter, sylab, wyrazów.

Opracowano na podstawie:
Uczeń z dysleksją w szkole. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek
Uczeń z dysleksją w domu. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek, M. Rożyńska

Jak rozwijać funkcje słuchowe u dzieci?

Spostrzeganie słuchowe, percepcja słuchowa to zdolność wyodrębnienia poszczególnych dźwięków z potoku żywej mowy i ich prawidłowego różnicowania (analiza słuchowa) oraz zdolność scalania głosek w dźwiękową całość odpowiadającą danemu słowu (synteza słuchowa). Funkcje słuchowe: uwaga, percepcja dźwięków mowy, pamięć słuchowa uczestniczą w opanowaniu wielu umiejętności, w tym biorą bezpośredni udział w przebiegu procesu czytania i pisania. Dzieci z zaburzeniami funkcji słuchowych poszczególne dźwięki słyszą bardzo dobrze, natomiast zakłócony jest u nich proces analizy i syntezy słuchowej, gorsza jest pamięć i uwaga słuchowa co powoduje m. in. trudności dziecka w opanowaniu prawidłowej techniki czytania i pisania.

Celem przedstawionych poniżej ćwiczeń jest usprawnianie, rozwijanie i doskonalenie funkcji słuchowych u dzieci:

Propozycje ćwiczeń, które rodzice mogą wykonywać z dzieckiem w domu:

  • zachęcanie do uczenia się krótkich wierszyków, rymowanek, piosenek, wyliczanek
  • zabawa: jakie słowo zostało, powiedziane dwa razy(np.: obraz, ogród, las, ogród)
  • słuchanie i rozwiązywanie zagadek
  • słuchanie bajek, opowiadań oraz zachęcanie do opowiadania fragmentów, dopowiadania zakończeń
  • opisywanie obrazka, tworzenie opowiadania do oglądanych ilustracji
  • wyodrębnianie i liczenie wyrazów w zdaniu
  • układanie zdań z podanymi wyrazami
  • liczenie głosek w podanych słowach
  • podawanie liczby sylab w wyrazach
  • kończenie rozpoczętego wyrazu
  • odgadywanie wyrazów z podanych sylab, głosek
  • wyszukiwanie w otoczeniu przedmiotów o nazwie na zadaną głoskę lub sylabę
  • rozpoznawanie nazwy przedmiotu na podstawie pierwszej głoski („Tym przedmiotem wycinamy: n...”)
  • wskazywanie obrazków przedstawiających przedmioty, których nazwa rozpoczyna się określoną głoską
  • wymienianie jak największej liczby nazw przedmiotów z otoczenia zaczynających się określoną głoską (np. zabawa: „Jedzie pociąg naładowany towarami, których nazwa rozpoczyna się głoską p. Co przewozi”: - piece, pudła, psy....)
  • zabawa w echo: wyodrębnianie i powtarzanie ostatniej głoski w usłyszanym słowie
  • słowny łańcuszek-podawanie przez uczestników zabawy słów na zmianę, tak by ostatnia głoska słowa była pierwszą głoską następnego.

Opracowano na podstawie:
Uczeń z dysleksją w szkole. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek
Uczeń z dysleksją w domu. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek, M. Rożyńska

Jak rozwijać orientację w schemacie ciała i orientację przestrzenną?

Orientacja w schemacie ciała i przestrzeni to umiejętność określenia prawej i lewej strony własnego ciała oraz kierunków przestrzeni: w lewo, w prawo, wyżej, niżej, w przód, w tył, nad, pod itp. Zaburzenia orientacji w schemacie ciała i przestrzeni powodują trudności w posługiwaniu się pojęciami wyrażającymi różne stosunki przestrzenne, trudności w rysowaniu (np.niewłaściwe proporcje, niewłaściwe rozplanowanie elementów), trudności w czytaniu (np. przestawianie liter i sylab, przeskakiwanie linijek), oraz pisaniu (np. mylenie linijek, mylenie liter i cyfr o podobnych kształtach).

Przedstawione poniżej ćwiczenia maja na celu rozwijanie i doskonalenie u dziecka orientacji w schemacie ciała i przestrzeni.

Propozycje ćwiczeń, które rodzice mogą wykonywać z dzieckiem w domu:

  • wykonywanie prostych ruchów, przybieranie określonych pozycji zgodnie ze słownym poleceniem: podnieś prawą rękę, unieś lewą nogę, dotknij prawą ręką lewego oka
  • chodzenie zgodnie z poleceniami: idź prosto, do tyłu, na prawo, na lewo
  • układanie przedmiotów w określonym położeniu np. „Na stoliku połóż książkę, pod stolikiem połóż piłkę”
  • rysowanie przedmiotów w podanym położeniu np. „Obok domu narysuj płotek, nad domem słońce”
  • rysowanie drogi przebytej przez dziecko, samochód, zmian kierunków tej drogi zgodnie z poleceniami
  • układanie obrazków, figur od lewej do prawej strony
  • śledzenie linii w labiryncie
  • wyszukiwanie i rysowanie drogi w labiryncie
  • kolorowanie ukrytych rysunków zgodnie z poleceniami np. pola oznaczone kółkiem pokoloruj na czerwono
  • określanie na obrazku położenia przedmiotów w przestrzeni np. „ Po której stronie drogi stoi dom?”
  • udzielanie odpowiedzi na pytania np. „ Gdzie siedzi kot?”
  • odtwarzanie wzorów graficznych, figur i ich układów
  • układanie wzorów z klocków, klocków typu mozaika

Opracowano na podstawie:
Uczeń z dysleksją w szkole. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek
Uczeń z dysleksją w domu. M. Bogdanowicz, A. Adryjanek, M. Rożyńska

Zasady bezpiecznego korzystania z komputera, Internetu i gier komputerowych

Nieadekwatne korzystanie z komputera, Internetu może negatywnie wpływać na rozwój psychiczny dziecka. Warto zadać sobie pytanie w jakim celu dziecko posługuje się komputerem? Do czego go używa, czy granie w gry komputerowe, czy korzystanie z portali społecznościowych nie zastępuje realnych kontaktów?

Jeśli dziecku, czy nastolatkowi trudno obejść się bez komputera, albo Internetu, gdy zamiast odrabiać lekcje, uprawiać sport, czy rozmawiać z rodzicami dziecko myśli jedynie o tym, by jak najszybciej zasiąść do komputera, jeśli brak dostępu do komputera rodzi u niego dezorientację, złość, wybuchy agresji możemy podejrzewać objawy uzależnienia.

Zbyt długie korzystanie z komputera powoduje trudności w koncentracji, zaburzenia percepcji wzrokowej, rozdrażnienie, problemy reumatologiczne.

Gry komputerowe

Gry oparte na przemocy, agresji, magii zaburzają system moralnej oceny (wszystko można zdobyć tylko przemocą, podstępem) i kontakt z rzeczywistością (bohaterów można uśmiercać wielokrotnie).

Badania pokazują, że dzieci namiętnie grające w gry tzw. agresywne stają się bardziej wybuchowe, pobudzone, tracą wrażliwość na dobro, na zło. W kontaktach z innymi nastawione są na rywalizację, dominację bądź wycofują się, są apatyczne i obojętne.

Wydaje się, że świat gier komputerowych może wciągać osoby o niskiej samoocenie, pesymistyczne, o trudnych relacjach z otoczeniem. Osoby te w grach komputerowych mogą doświadczyć poczucia władzy, siły, poczucia wpływu na losy innych, w wirtualnym świecie gier mogą zrealizować wiele marzeń i pragnień, a przede wszystkim nie przeżywają zagrożenia, że zostaną odrzuceni czy upokorzeni. Świat gier komputerowych jest więc idealnym światem do ucieczki przed trudną rzeczywistością.

Warto więc rozważyć wskazówki, w jaki sposób korzystać z komputera w sposób rozsądny i bezpieczny.


  • Rodzicu, dowiedz się w jakie gry gra Twoje dziecko, czy gra jest dostosowana do wieku dziecka, jakie treści zawiera.
  • Warto odkrywać Internet razem z dzieckiem. Spróbuj znaleźć strony, które mogą zainteresować Twoje dziecko. Przyglądnij się jak Twoje dziecko korzysta z Internetu, jakie strony lubi oglądać i jak zachowuje się w Sieci. Staraj się poznać znajomych, z którymi dziecko koresponduje za pośrednictwem Internetu.
  • Naucz dziecko podstawowych zasad bezpieczeństwa w Internecie: ostrożności przy podawaniu swoich prywatnych danych- nie podawania przypadkowym osobom swojego adresu i numeru telefonu, nazwiska.
  • Poinformuj o zagrożeniach związanych z kontaktowaniem się z nieznajomymi osobami poznanymi w sieci. Dzieci muszą mieć świadomość, że mogą spotykać się z nieznajomymi wyłącznie w towarzystwie przyjaciół, dorosłych i zawsze po uzyskanej zgodzie rodziców.
  • Naucz dziecko, że trzeba weryfikować znalezione w Internecie treści, korzystając z innych dostępnych źródeł (encyklopedie, książki, słowniki).
  • Jeśli zdarzy się, że dziecko przypadkowo znajdzie się na stronach adresowanych do dorosłych bądź wyrozumiały. Staraj się spokojnie porozmawiać jak to się stało i wysłuchać. Bywa, że w obawie przed karą, dziecko boi się do tego przyznać. Ważne jest, żeby dziecko Ci ufało i mówiło o tego typu sytuacjach; by wiedziało, że zawsze kiedy poczuje się niezręcznie, coś je zawstydzi lub przestraszy, może się do Ciebie zwrócić.
  • Rodzice powinni ustalić zasady, kiedy, na jak długo dziecko może korzystać z komputera, Internetu, grać w gry. Można sporządzić umowę w tej sprawie.
  • Dziecko powinno korzystać z gier komputerowych tylko wówczas, gdy rodzice są w domu.
  • Pozytywne strony komputera i Internetu przeważają nad negatywnymi. Komputer pomaga w pracy, Internet jest doskonałym źródłem wiedzy, jak również dostarczycielem rozrywki. Pozwól swojemu dziecku w świadomy i bezpieczny sposób w pełni korzystać z oferowanego przez Sieć bogactwa.
  • Warto stosować zasadę: najpierw obowiązki, potem komputer.
  • Warto więcej czasu spędzać z dzieckiem, proponować różnorodne formy spędzania czasu, konfrontować się z nudą w celu pobudzenia wyobraźni, pomysłów do zorganizowania czasu.
  • Warto częściej zapraszać do domu koleżanki i kolegów dziecka i zachęcać do dbania o rozwijanie znajomości i przyjaźni.

Ponadto, rodzice i wychowawcy powinni przede wszystkim mieć świadomość, że dzieci zamiast elektronicznych gadżetów, najbardziej potrzebują uwagi i zainteresowania, miłości ze strony dorosłych.

Życzę Państwu, aby komputer zajmował odpowiednią pozycję w hierarchii ważności, przede wszystkim służył Państwu i dzieciom.

Pytania diagnozujące problem korzystania z komputera:

  1. Czy nie możesz przestać myśleć o Internecie/ grze komputerowej (stale myślisz o tym, co ostatnio robiłeś w Sieci lub o tym, co będziesz robił, gdy znów się do niej zalogujesz)?
  2. Czy czujesz potrzebę zwiększenia ilości czasu spędzanego w Internecie, aby osiągnąć satysfakcję z tego, że korzystasz z Sieci?
  3. Czy podejmowałeś nieudane próby kontrolowania, ograniczania bądź zaprzestania korzystania z Internetu?
  4. Czy czujesz się niespokojny, markotny, przygnębiony lub poirytowany, gdy próbujesz ograniczyć korzystanie lub przestać korzystać z Internetu?
  5. Czy zdarza ci się przesiadywać w Sieci dłużej, niż pierwotnie zamierzałeś?
  6. Czy z powodu Internetu zdarzyło ci się narazić na szwank ważną znajomość?
  7. Czy zdarzyło ci się okłamać rodzinę lub inne osoby, aby ukryć, ile czasu zabiera ci Internet?
  8. Czy Internet służy ci jako ucieczka od problemów lub jako sposób na uśmierzanie nieprzyjemnych stanów i emocji: smutku, złości, nudy?

Opracowała: Ewa Paździora

Wspieranie rozwoju poczucia własnej wartości dziecka

Poczucie własnej wartości dziecka rozwija się pod wpływem oddziaływania najważniejszych osób z jego toczenia: rodziców, dziadków, opiekunów i nauczycieli. Dzieci, które doświadczają szacunku do siebie, zachęty i wsparcia potrafią łatwiej radzić sobie z wyzwaniami, problemami, trudnościami, takimi jak doświadczanie frustracji, rozłąki z rodzicem, straty. Adekwatne poczucie własnej wartości dziecka sprzyja w podejmowaniu korzystnych dla niego wyborów podczas wychodzenia z kryzysów rozwojowych. Dodatkowo stanowi bufor i chroni dzieci oraz młodzież przed uleganiem niekorzystnym wpływom oraz szkodliwym dla siebie i innych zachowaniem np. agresją, autoagresją, uzależnieniami.

W wychowaniu dzieci warto zwracać uwagę na wspieranie dziecka w kształtowaniu pozytywnej samooceny. W dokonywaniu oceny, jak dziecko myśli o sobie pomocne mogą okazać się następujące pytania:


  • Czy dziecko uznaje, że nie nadaje się do niczego, krytykuje swoje zachowanie, siebie, np. mówi, że nie poradzi sobie, nikt mnie nie polubi…
  • Czy dziecko w sytuacji frustracji reaguje wybuchem złości, nieadekwatnym do przyczyny, agresją, niszczeniem?
  • Czy dziecko utożsamia się z agresywnymi postaciami z bajek, opowieści. Naśladuje je, agresję przenosi na inne dziedziny
  • Czy dziecko zwleka z wywiązywaniem się ze szkolnych zajęć do ostatniej chwili?
  • Czy dziecko koncentruje się na swoich niepowodzeniach, przeszkodach, wyobraża sobie wszystkie możliwe negatywne rozwiązania?
  • Czy dziecko sprawia wrażenie, że musi kontrolować innych, chce dominować w zabawach, manipuluje innymi?
  • Czy dziecko z trudnością uznaje coś za sukces, nie umie cieszyć się z własnych osiągnięć, ma kłopot z przyjęciem komplementów?
  • Czy dziecko naśladuje innych, jest zależne, dopasowuje się do innych i nie uświadamia sobie swojego zdania?

Jak zatem wspierać dzieci w odkrywaniu osobistego potencjału?

Na początku warto zmierzyć się z ciągle jeszcze popularnym stwierdzeniem, że pochwały, komunikowanie zalet „psują” dziecko i pielęgnują egoizm. Tymczasem dziecko chwalone i zachęcane stara się jeszcze bardziej. Natomiast, gdy jest stale krytykowane dochodzi do wniosku, że jego wysiłki i tak nie mają sensu, że nie ma co się starać, skoro rodzice i tak ciągle okazują niezadowolenie.

Dzieci w swoim rozwoju odkrywają siebie, na co je stać, jakie są ich możliwości, eksperymentują. Zadaniem opiekuna jest pomagać, by mogły odkrywać swoje mocne strony, a także by były świadome swoich słabości, po to, by mogły je przezwyciężać przy wsparciu dorosłych. Ważnym polem do poznawania samego siebie są różnego rodzaju zajęcia dodatkowe- rozwijające zainteresowania, zdolności dzieci. Pozwalają one także na poszerzanie kręgu znajomych i konfrontowanie się z opiniami innych na swój temat.

Warto pozwalać dzieciom na podejmowanie wyborów, czasem ryzyka w celu kształtowania ich samodzielności i niezależności, np. wspinanie się na najwyższą gałąź, z rozsądkiem podążać za dzieckiem, a nie w sposób nadopiekuńczy zakazywać, ostrzegać, przewidywać klęskę.

Warto też okazywać zainteresowanie marzeniami dziecka, zachęcać do ich realizacji oraz wspierać w przypominaniu, że jest odważne, wyszukiwaniu sytuacji, w których radzi sobie z przeszkodami.

A jak warto chwalić, by pochwała była dla dziecka jasna i konstruktywna?

Dobra pochwała składa się z dwóch części:

  1. Słowa opisujące to, co widzimy, dotyczące zachowania dziecka (np. „Oho, widzę, że w kuchni jest czysto. Cieszy mnie, że po kolacji umyłaś naczynia” albo „Słyszałam, że dziś pomogłeś sąsiadce wnieść ciężkie siatki po schodach. Było mi bardzo miło, gdy mi to powiedziała”).
  2. Wnioski dziecka, które potrafi pochwalić samo siebie słysząc twoje słowa. (np. pomyśli: „Potrafię być samodzielna, pomóc mamie”, „Potrafię być uczynny i miły dla innych”).

Warto podsumować godne pochwały zachowanie dziecka. (np. powiedz: „To się nazywa troska o porządek w domu”, „To bardzo dobry i szlachetny uczynek”).

Na podstawie:
D. Chapman Weston, M. Weston „Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw kształtujących charakter, wrażliwość, inteligencję emocjonalną dziecka”
Faber A., Mazlish E. „ Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały - jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły”
Opracowała: Ewa Paździora

Wskazówki dla rodziców czwartoklasistów

Przełom trzeciej i czwartej klasy może być dla dzieci czasem trudnym, stresującym zanim odnajdą się i przyzwyczają do nowych warunków w kolejnej klasie. Dzieci z jednej strony będą zmagać się z rozstaniem ze swoją wychowawczynią, swoim dotychczasowym dobrze im znanym otoczeniem, a z drugiej strony będą zastanawiać się co je czeka po wakacjach.

Jak pomóc dzieciom w łagodnym dostosowywaniu się do nadchodzących zmian? Przede wszystkim, warto znaleźć czas i porozmawiać o aktualnym samopoczuciu dziecka, i o tym, jak sobie wyobraża czwartą klasę. W tej rozmowie warto też pomóc nazwać emocje: „widzę, że się denerwujesz, że jesteś smutny, że się przejmujesz, albo, że cię o to ciekawi i nie możesz się już doczekać”. Warto też dać do zrozumienia, że słuchamy, co do nas dziecko mówi, powtarzając swoimi słowami to, co słyszymy z jego ust:„rozumiem, że martwisz się całą sytuacją, i że nie wiesz, jak to będzie dalej wyglądać, czy sobie poradzisz”.

Oprócz aktywnego słuchania i akceptowania emocji ważną rzeczą jest wzmacniać u dzieci samodzielność poprzez pozwalanie dokonywania wyboru, pielęgnowanie umiejętności wyrażania swoich potrzeb i swojego zdania, okazywanie zainteresowania dla inicjatyw, poglądów dziecka.

Oto przykłady:

Pozwól dziecku dokonać wyboru, np.: Co ci bardziej odpowiada? Ćwiczenie przed, czy po popołudniu?

  • Okaż szacunek dla dziecięcych zmagań - Dziecko ma problem z rozwiązaniem zadania z matematyki: zamiast mówić: „Dodawanie ułamków to dziecinnie proste!”, okaż szacunek: „Dodawanie ułamków jest skomplikowane. Nie jest łatwo znaleźć wspólny mianownik”
  • Nie zadawaj zbyt wielu pytań - Po powrocie dziecka ze szkoły do domu: zamiast: „ I jak w szkole? Był jakiś sprawdzian, byłeś grzeczny? Zdałaś ten test? Czy ktoś przyjdzie dzisiaj po szkole pobawić się z tobą?”, powiedz: „Cześć! Cieszę się, że już jesteś!”
  • Nie spiesz się z dawaniem odpowiedzi - Dziecko: „Tato, skąd bierze się deszcz?” Zamiast: Tata: „ deszcz jest spowodowany parowaniem, nagromadzeniem wilgoci”, powiedz: Tata: „to interesujące pytanie, a jak myślisz?”
  • Nie odbieraj nadziei - Dziecko: „mamo, chcę zagrać główną rolę w szkolnym przedstawieniu. Czy myślisz, że ją otrzymam?” Zamiast: Mama: „dlaczego zaraz główną rolę. Nie masz doświadczenia. Jest może jakaś mniejsza?”, powiedz: Mama: „ a więc zamierzasz wystąpić w głównej roli. To dopiero będzie przygoda!”. - Dziecko: „może będę naukowcem kiedy dorosnę!” zamiast: Rodzic: „Z twoimi stopniami z matematyki! Wątpię.” powiedz: - Rodzic: „A więc myślisz o karierze naukowca?”

Co jeszcze:
  1. Powiadom wychowawcę o szczególnych zaleceniach wobec dziecka (np. ze względu na stan zdrowia).
  2. Spokojnie przyjmuj ewentualne objawy złości twego dziecka pod adresem nauczyciela, szkoły. Gdy złość minie wspólnie przeanalizujcie sytuację.
  3. Zwracaj uwagę, aby dziecko zapisywało co ma zadane. Odpytuj je wyrywkowo.
  4. Nie podkreślaj znaczenia ocen. Zwracaj uwagę dziecka na umiejętność zdobywania wiedzy, radzenia sobie w sytuacji problemowej, wykorzystywania jej.
  5. Ustal z dzieckiem, że odrabia lekcje w dniu, kiedy są zadane.
  6. Wprowadź zwyczaj chwalenia się przez dziecko tym, czego się nauczyło. Chwal je za postępy, nie za oceny.
  7. Pozwól rozpoczynać odrabianie lekcji od tych przedmiotów, które lubi.
  8. Pozwól dziecku oswoić się z nową sytuacją. Dopiero później zaproponuj mu zajęcia dodatkowe.
  9. Pozwól dziecku, aby miało wpływ na wybór zajęć dodatkowych- przecież to ono będzie w nich uczestniczyło.
  10. Zostaw dziecku chwile wolnego czasu na swobodny wypoczynek, nieprzewidziane planem zajęcia, zdarzenia.

Powodzenia!

Na podstawie:
Faber A., Mazlish E. „ Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały - jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły”
opracowała Ewa Paździora.

Jak zorganizować otoczenie dziecka,aby sprzyjało efektywnej nauce?
  1. Wdrażamy porządek i stały rozkład dnia i tygodnia (opracowujemy z dzieckiem „Tygodniowy plan zajęć”).
  2. Planujemy z wyprzedzeniem sprawy dodatkowe (oglądanie telewizji gry komputerowe – dozować z umiarem, w zamian – spacer zajęcia sportowe, artystyczne, gry planszowe, szachy itp.).
  3. Dostosowujemy tempo pracy do możliwości psychofizycznych dziecka (40-45 min. nauki, 5-6 min. przerwy).
  4. Zapewniamy miłe i spokojne miejsce do odpoczynku i zabawy.
  5. Rozbudzamy w dziecku zainteresowania, stwarzamy możliwości przeżycia sukcesu i zadowolenia z aktywności.
  6. Dbamy o prawidłową dietę, bogatą w białko i wysoko nasycone kwasy tłuszczowe (ryby, owoce morza, tran, witaminy A+E) i o to aby głodne i spragnione nie siadało do nauki.
  7. Uczymy dziecko relaksacji.

według M. Bogdanowicz :"Uczeń z dysleksją w domu"
opracowanie: Elżbieta Krupa

Jak wzbudzać u dziecka pozytywną motywację do nauki? - zadania dla rodziców
  • Ustalić zasady panujące w domu (szkoła – priorytetem dla ucznia).
  • Stworzyć dziecku odpowiednie warunki do pracy w domu, dbać o odpowiednią dietę.
  • Pomóc w planowaniu pracy i odpoczynku.
  • Wyeliminować „zakłócacze” koncentracji.
  • Stworzyć odpowiedni klimat dla poszanowania nauki, przekonać dziecko, że nauka to bogactwo.
  • Interesować się osiągnięciami dziecka.
  • Chwalić za wysiłek, włożona pracę (nagradzać sporadycznie, z umiarem).
  • Dbać o bliskie i pozytywne relacje z dzieckiem, oparte na zrozumieniu, zainteresowaniu życiem dziecka, okazywanie wsparcia pozwala podejmować różne wyzwania.
  • Zaproponuj dziecku odpowiednią literaturę, poradniki, wartościowe czasopisma.

W przypadku niepowodzeń w nauce:

  • Zrobić listę przedmiotów z których ma najgorsze stopnie, spytać dziecko czy możesz mu w czymś pomóc,
  • Nakłonić do samodzielnego zrobienia planu poprawy ocen, zapytać o konkretne terminy realizacji programu
  • Za każda poprawiona ocenę nie szczędzić pochwał (dodasz dziecku wiary, że jego plany zakończą się sukcesem)
  • Być w kontakcie ze szkołą.

Warto przeczytać! Propozycje dla rodziców i uczniów:

  • D. Stipek „Jak nakłonić dziecko do nauki”.
  • J. Dąbrowska „Bez stresu z dziećmi”.
  • G.W. Greek „Jak pomagać dziecku w nauce”.
  • J. Thomas „Gdy dziecko nie może się skupić”.
  • R. Linksman „W jaki sposób szybko się uczyć”.
  • L. Kaiser „Aha, tak trzeba się uczyć”.
  • G. Butler „Zarządzaj swoim umysłem”.
  • W. Brckenbihl: „Siano w głowie, czyli jak z właściciela mózgu stać się jego użytkownikiem”.
  • A. Naik „Pokonaj stres! Poradnik przedegzaminacyjny”.
  • S. Covey :„7 nawyków skutecznego nastolatka”.

opracowanie: Elżbieta Krupa

Odkrywamy zdolności i talenty naszych dzieci

„Dziecko rodzi się wszechstronnie uzdolnione, z pełną możliwością rozwoju we wszystkich kierunkach, potencjalną, wybitną inteligencją i zadatkami na rozwijanie wielkiej twórczości oraz dużym talentem społecznym. Trzeba stworzyć mu możliwości ich maksymalnego rozwoju.”
(D. Lewis, Jak wychować dziecko zdolne)

Literatura psychologiczna i pedagogiczna rozważa wiele aspektów i definicji zdolności, talentu uzdolnień twórczych. W praktyce szkolnej często przyjmuje się definicję zdolności to „takie różnice indywidualne, które sprawiają, że przy jednakowej motywacji i uprzednim przygotowaniu poszczególni ludzie osiągają w porównywalnych warunkach zewnętrznych niejednakowe rezultaty w uczeniu się i działaniu”.
(Z. Pietrasiński, 1975)

Co świadczy o talencie dziecka w wieku przedszkolnym?

  • Zadaje dużo pytań.
  • Jest ciekawe świata.
  • Posługuje się zabawkami w sposób niezwykły, nowatorski.
  • Jest spostrzegawcze.
  • Ma bogata wyobraźnie.
  • Przejawia zainteresowania czytelnicze.

Kilka cech charakteryzujących dziecko uzdolnione:

  • Posiada dużą wiedzę ogólną i bogate słownictwo.
  • Chętnie się uczy.
  • Ma dobrą pamięć i uwagę.
  • Potrafi porównywać, wnioskować, uogólniać.
  • Wykazuje twórczą wyobraźnię, pomysłowość, oryginalność.
  • Jest krytyczne i dociekliwe, wymagające wobec siebie i wobec innych.

Niektóre dzieci zdolne mogą być spostrzegane jako sprawiające trudności z powodu: nadaktywności, tendencji do współzawodnictwa, wrażliwości emocjonalnej, trudności w kontaktach interpersonalnych.

Do harmonijnego rozwoju każde dziecko potrzebuje inspirującej szkoły i wspierającej rodziny.

Największa odpowiedzialność za rozwój dziecka, za pielęgnowanie jego indywidualnych zdolności, szukanie zainteresowań i pasji spoczywa na rodzicach. To ich zachowania i działania stopniu modelują drogę dziecka do sukcesu, spełnienia pragnień i wyobrażeń, że kiedyś będzie kimś szczególnym.

Rodzina powinna uczyć dziecko kierowania się w życiu marzeniami, pomagać w zmierzaniu do osiągnięcia wyjątkowości i indywidualności, uczyć obrony przekonań, ale równocześnie troszczyć się o umiejętność komunikowania się z rówieśnikami i funkcjonowanie w rożnych sytuacjach społecznych.

Odpowiedzialne traktowanie i wspieranie dzieci w rozwijaniu ich możliwości, talentów i umiejętności wymaga od nas rodziców aktywnego słuchania, bystrej obserwacji, dostrzegania mocnych stron oraz okazywania uznania i miłości.

Rozpoznawanie i rozwijanie zdolności nie jest możliwe bez podejmowania przez nasze pociechy prób działania i aktywności w różnych dziedzinach. W każdym okresie życia dziecka, (również dorosłego człowieka) – bogactwo doświadczeń zwiększa szanse na skrystalizowanie się uzdolnień, wydobycie talentów.

Rodzicu! Co możesz zrobić od zaraz:

  • Bądź towarzyszem dziecka w poznawaniu świata. Zachęcaj do obserwowania, rozbudzaj ciekawość, skłaniaj do zadawania pytań.
  • Rozwijaj zainteresowania swojego dziecka w różnych dziedzinach.
  • Naucz dziecko sposobów i źródeł szukania odpowiedzi na pytania, zdobywania informacji i umiejętności.
  • Pozwól mu odnaleźć się w sytuacjach z życia codziennego i zdobyć różne doświadczenia społeczne.
  • Dostrzegaj prace i wysiłek dziecka, wzmacniaj motywację, wspieraj w chwilach niepowodzeń.
  • Naucz swoje dziecko relaksu, dbaj o jego sprawność fizyczną.

Warto przeczytać:

  • De Bono E., Naucz swoje dziecko myśleć, Wydawnictwo Prima, warszawa 1994.
  • Eby J. W. Smtny J.F., Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży, WSPiF, warszawa 1998.
  • Nęcka E., Trening twórczości, Wydawnictwo Impuls, karków 1998.
  • Paintrer L., Kim są wybitni ?, WSPiF, Warszawa 1993.

Na podstawie:
Lewis D., Jak wychowywać dziecko zdolne, PZWL , Warszawa 1998
Partyka M., Zdolni, utalentowani, twórczy, CMPP-PMEN , Warszawa 1999
Opracowała: Elżbieta Krupa

Formy pracy z uczniem zdolnym

Praca z uczniem zdolnym na lekcji:

  • Poszerzanie treści programowych
  • Różnicowanie wymagań
  • Referat
  • Stawianie problemów
  • Projekt uczniowski
  • Uczeń zdolny jako asystent przedmiotowy
  • Zlecone zadania indywidualne
  • Rozszerzające listy zadań
  • Prowadzenie zajęć w młodszych klasach
  • Opieka nad grupą uczniów, którzy słabiej sobie radzą w nauce
  • Analiza literatury, samodzielne poszukiwanie informacji

Praca pozalekcyjna z uczniem zdolnym:

  • Udział w kołach zainteresowań
  • Prowadzenie kół zainteresowań
  • Kontakty indywidualne z nauczycielami
  • Udział w zajęciach grupowych dla dzieci zdolnych
  • Kontakty z ekspertami spoza szkoły
  • Wycieczki edukacyjne
  • Lekcje muzealne

Promowanie osiągnięć uczniów zdolnych:

  • Wystawy prac, gazetki, galeria szkolna
  • Informowanie o osiągnięciach na apelach
  • Honorowe tytuły
  • Kronika szkolna
  • Złota księga laureatów
  • Kącik laureata, finalisty
  • Prezentacja w mediach
  • Nominowanie do nagrody, stypendium
  • Wykorzystywanie na lekcjach prac uczniów jako pomocy naukowych

Angażowanie uczniów zdolnych w promowanie szkoły:

  • Udział w konkursach, zawodach
  • Pomoc w organizowaniu międzyszkolnych konkursów, zawodów
  • Udział w targach edukacyjnych
  • Organizowanie dni ”drzwi otwartych”
  • Prezentacja szkoły na lokalnych uroczystościach

Wspieranie ucznia zdolnego-instytucje, fundacje, inicjatywy

Opracowanie: Elżbieta Krupa, Agnieszka Matuszyk

Jak rozwijać zdolności i zainteresowania dziecka?

Zdolności słowne:
czytanie książek, opowiadanie treści książki, filmu, przeżytych zdarzeń, krzyżówki - rozwiązywanie i układanie, zagadki słowne, pisanie listów, układanie wierszy, rebusy, uczenie się wierszy na pamięć


Zdolności wizualno-przestrzenne:
rysowanie, malowanie, układanki, klocki, puzzle, posługiwanie się mapą i planami, montowanie według schematu, instrukcji, fotografowanie, obróbka zdjęć, obrazów


Zdolności logiczno- matematyczne:
gra w szachy, gry logiczne, liczenie w pamięci, rozwiązywanie zadań matematycznych, planowanie domowego budżetu, programowanie komputerowe


Zdolności muzyczne:
słuchanie muzyki, nauka gry na instrumencie, klaskanie i ruch w rytm muzyki, śpiewanie, wymyślanie melodii, relaksacja przy muzyce, rysowanie inspirowane muzyką, uczęszczanie na koncerty


Zdolności fizyczno- kinestetyczne:
uprawianie sportu, gimnastykowanie się, taniec, zabawy wymagające refleksu, modelarstwo, prace ręczne-majsterkowanie, żonglowanie, pantomima


Zdolności interpersonalne:
zabawy z innymi dziećmi, gry zespołowe, przynależność do kół zainteresowań, organizacji ( np. harcerstwo , zespoły taneczne, drużyny sportowe itp.), wspólne rodzinne spędzanie czasu, przyswajanie reguł życia społecznego


Zdolności intrapersonalne:
prowadzenie pamiętnika, uświadamianie mocnych stron dziecka, wdrażanie do samodzielności, snucie marzeń, nazywanie przeżywanych uczuć, rozmawianie z dzieckiem o różnych postawach, motywach działań, potrzebach, pobudzanie ambicji, docenianie starań i sukcesów dziecka


Zdolności twórcze:
kontakt ze sztuką, zabawki stymulujące wyobraźnię, wymyślanie gier i zabaw, zezwolenie na niestereotypowe myślenie i działanie, tolerancja dla „ twórczego bałaganu”, udział w zajęciach plastycznych, muzycznych, teatralnych, pobudzanie ciekawości dziecka, cierpliwe odpowiadanie na pytania, szukanie wielu różnych rozwiązań zadania, poszanowanie indywidualności, eksponowanie wytworów i prac plastycznych dziecka

Opracowanie: Elżbieta Krupa, Agnieszka Matuszyk

Warto przeczytać
  • Hayman S. „Wychowujemy nastolatka”
  • Ginott H. „Między rodzicami a dziećmi”
  • Faber A., Mazlish E. „Jak mówić do nastolatków, żeby nas słuchały, jak słuchać, żeby z nami rozmawiały”, Media Rodzina, Poznań
  • Faber A., Mazlish E. „Rodzeństwo bez rywalizacji”, Media Rodzina, Poznań
  • Faber A., Mazlish E. „Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały - jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły”, Media Rodzina, Poznań
  • Zattoni Mariateresa „Jak mądrze wychować nastolatka. Rady praktyczne dla rodziców i wychowawców”
  • Bettelheim B. „Wystarczająco dobrzy rodzice”, Wydawnictwo Rebis, Poznań.
  • MacKenzie R. J. „Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić? Jasne reguły pomagają wychowywać”, GWP, Gdańsk
  • Obuchowska I. „Kochać i rozumieć. Jak pomóc swojemu dziecku przeżyć szczęśliwe dzieciństwo”, Media Rodzina, Poznań.
  • Smolińska B. „Szczęśliwe dzieciństwo. Odpowiedzialne rodzicielstwo. Drogi proste i bezdroża”, Wydawnictwo Jacek Santorski & CO, Warszawa.
  • Zawadzka D. „I Ty możesz zostać super tatą”, Wydawnictwo TVN, Warszawa.
  • Winnicott D.W. „Rozmawiając z rodzicami”, WAB, Warszawa
  • Jull J. „Twoje kompetentne dziecko”, Wydawnictwo Mind
  • Jull J. „Twoja kompetentna rodzina”, Wydawnictwo Mind

Opracowała Ewa Paździora